از فرماندهی نظامی تا ادارهٔ محلی
روایت محلیِ ارسالی، آغاز دورهٔ تازه را با انتصاب سرتیپ فضل‌الله زاهدی به فرماندهی نظامی خوزستان و ورود نایب محمدرضاخان به هندیجان در سال ۱۳۰۳ پیوند می‌دهد. سپس از نایب سیدعلی‌خان نام می‌برد؛ دو افسری که در همان روایت، در کنار حفظ امنیت، برای گردآوری کمک مردمی و راه‌اندازی مدرسهٔ ملی زاهدی با همراهی ملاعلی عندلیب کوشش کردند. مبلغ‌های ذکرشده در صفحات تصویری را به دلیل ناخوانایی و نبودِ مأخذ کامل بازنشر نمی‌کنیم.
با برچیده‌شدن حکومت نظامی، کار ادارهٔ شهر برای مدتی به چهره‌های محلی و حکمرانان غیرنظامی سپرده شد. صفحات ارسالی نام‌هایی چون ملا یوسف‌خان قنواتی ــ که لقب شجاع‌السلطان گرفت ــ و سپس چند مأمور و مهندس دولتی را در کنار هم می‌آورند. این رفت‌وآمد میان فرماندهی، کفالت اداری و اداره‌های تخصصی نشان می‌دهد که «حاکم» همیشه یک نقش ثابت نداشت؛ گاهی همان فرد هم‌زمان مسئول حکومت و پیشبرد برنامه‌ای مانند کشاورزی بود.
تقسیمات کشوری و مسئلهٔ فاصله
در سال‌های بعد، هندیجان در تقسیمات اداری شهرستان خرمشهر قرار گرفت، اما فاصله از مرکز، پراکندگی آبادی‌ها و موقعیت مرزی، ادارهٔ آن را دشوار می‌کرد. روایت ارسالی می‌گوید در میانهٔ دههٔ ۱۳۱۰ فرمانداری نظامی مستقلی برای هندیجان و آبادی‌های پیرامون شکل گرفت و شمار زیادی از روستاها زیر نظر آن قرار گرفتند. نام‌ها و مدت مأموریت برخی فرمانداران در همان صفحات آمده، اما چون گاه میان تاریخ‌ها و عنوان سمت‌ها ناسازگاری دیده می‌شود، اینجا از ساختار کلی سخن می‌گوییم نه فهرستی قطعی از همهٔ حاکمان.
در این روایت، سرهنگ غلامحسین قویمی با چند اقدام عمرانی و اداری شناخته می‌شود و پس از او سرهنگ سهراب‌زاده به فرمانداری رسید. با آغاز جنگ جهانی دوم و ورود نیروهای متفقین به ایران در ۱۳۲۰، ادارهٔ نظامی پیشین از هم گسست و بخشداری جای آن را گرفت. این تغییر را می‌توان بخشی از دگرگونی گسترده‌تر رابطهٔ دولت مرکزی با شهرهای دور از مرکز دانست.
تلگرافخانه؛ راهی برای رساندن صدای شهر
در مهر ۱۳۰۹، حاج اسدالله فدایی با همراهی امضاکنندگان محلی از مجلس شورای ملی خواست امتداد خط تلگراف به هندیجان و ده‌ملا پیگیری شود. نامه، دشواری ارتباط و کندی رسیدگی به امور مردم را از پیامدهای نبود خط می‌دانست. بنابر روایت همان اسکن‌ها، خطی از سوی بندر دیلم به هندیجان کشیده شد و تلگرافخانه با دستگاه مورس و چند کارمند آغاز به کار کرد. این رخداد، علاوه بر یک فناوری تازه، نمونه‌ای از کنش جمعی مردم و استفاده از مجلس برای طرح نیازهای محلی است.
منابع و روایت‌ها
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.