از خالصه تا ادارهٔ مالیه
پس از تسلیم شیخ خزعل در ۱۳۰۳، بخشی از زمین‌ها و مراتعی که در اختیار او بود به‌عنوان املاک دولتی یا «خالصه» اداره شد. بر پایهٔ صفحات ارسالی، ادارهٔ خالصهٔ هندیجان در سال ۱۳۰۴ شکل گرفت و زیر نظر اداره‌های مالیهٔ اهواز و بهبهان جابه‌جا شد. این اسناد همچنین از بنایی آجری در مرکز شهر و کارمندان بومی آن یاد می‌کنند؛ ساختمان و محل اداره در حافظهٔ شهری باقی ماند، حتی پس از آنکه کاربری دولتی‌اش پایان یافت.
ادارهٔ مالیه در روایت محلی در ۱۳۰۷ فعال شد و دریافت مالیات و پرداخت حقوق کارکنان دولت را به شیوه‌ای متمرکزتر پیش برد. پیش از آن، مالیات منطقه گاه به‌صورت اجاره یا مقاطعه به شیوخ و مأموران محلی واگذار می‌شد. متن از روش‌هایی مانند شمارش دام و مالیاتِ خیش‌های دیم نام می‌برد؛ اما جدول‌های مالیاتیِ اسکن‌شده ناخوانا هستند و در خود متن نیز چند تاریخِ OCRشده با تقویم تاریخی سازگار نیست. بنابراین از بازنشر رقم‌های دقیق یا تبدیل خام آن‌ها به تاریخ قطعی خودداری می‌کنیم.
ادارهٔ فلاحت و رؤیای کشت مکانیزه
در ۱۳۱۲ ادارهٔ فلاحت هندیجان با حضور کارشناسان دولتی تشکیل شد. روایت ارسالی از مزرعهٔ آزمایشی، پنبه‌کاری و برنامهٔ ایجاد باغ‌های کشاورزی سخن می‌گوید. این اداره در سال‌هایی با فرمانداری و مدیریت محلی پیوند نزدیک داشت؛ بدین معنا که عمران و کشاورزی فقط موضوع تولید نبود، بلکه بخشی از شیوهٔ تازهٔ دولت برای سامان‌دادن زمین و نیروی کار به‌شمار می‌رفت.
در صفحات بعد از حفاریِ «چاه فلاحت» و از میان رفتن طرح کشت مکانیزه یاد شده است. همان روایت، مرگ چند نفر از اهالی و کارگران و نیز غرق‌شدن یک جهاز را به این ماجرا پیوند می‌دهد. چون شمارهٔ اسناد، گزارش فنی و مشخصات کامل کتاب در تصاویر موجود نیست، علت حادثه و شمار دقیق قربانیان را قطعی نمی‌کنیم؛ اصلِ حادثه را با انتساب روشن به روایت محلی ثبت می‌کنیم و نام‌ها را تا زمان مقابله با سند معتبر به متن عمومی نمی‌آوریم.
منابع و روایت‌ها
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.