درگیری در زیدون و هندیجان
با قدرت‌گیری رضاخان، دولت مرکزی برای گسترش کنترل خود به ایالات و دریافت مالیات‌های معوق فشار آورد. در روایت محلیِ ارسالی، شیخ خزعل در شهریور ۱۳۰۳ نیرو و تدارکات را در هندیجان گرد آورد و از میرعبدالله راشدی و دیگر سران خواست آمادهٔ جنگ شوند. در همان روایت، نیروهایی از بنی‌کعب، بختیاری و متحدان خزعل در برابر قوای دولتیِ زیر فرماندهی سرتیپ فضل‌الله زاهدی قرار گرفتند؛ اما ائتلاف محلی پایدار نماند و برخی سران از خزعل جدا شدند.
این روایت برای پاییز ۱۳۰۳ از نبرد کیکاووس، قطع تلگراف دیلم و بهبهان، و شکست نیروهای خزعل در زیدون یاد می‌کند. پس از عقب‌نشینی آن نیروها، شورش بنی‌طرف نیز موقعیت خزعل را دشوارتر کرد. هندیجان در ۲۱ آبان به دست چریک‌های دولتی افتاد؛ متن می‌گوید آن‌ها با پوشش زغال‌فروش وارد شهر شدند و قلعهٔ محل حکومت را تصرف کردند، در حالی که میرعبدالله و نیروهایش پیش‌تر عقب‌نشینی کرده بودند. این جزئیات روزشمار، تا زمانی که مأخذ اصلی و اسناد نظامی در دسترس نباشد، به‌عنوان گزارش همان روایت محلی ثبت می‌شوند.
پس از شکست‌ها، خزعل در ۲۲ آبان ۱۳۰۳ با نامه‌ای اطاعت خود را اعلام کرد و خواستار گفت‌وگو شد. روایت سپس سفر رضاخان از بوشهر به دیلم، زیدون، ده‌ملا و اهواز را در آذر همان سال دنبال می‌کند. رضاخان در اهواز مستقر شد و فضل‌الله زاهدی را به حکمرانی نظامی خوزستان گمارد. بنابراین «تسلیم» در نامه و دیدارهای آن سفر را نباید با پایان فوری نفوذ خزعل یا بازداشت نهایی او یکی گرفت؛ این‌ها مرحله‌هایی جداگانه در کشمکش میان حکومت مرکزی و قدرت محلی بودند.
بازداشت در ۱۹۲۵ و پیامدهای آن
پس از آنکه خزعل به تهران نرفت، زاهدی به او نزدیک شد و در شب‌نشینی روی کشتی شخصی‌اش فرصتی برای بازداشت او و پسرش عبدالحمید فراهم کرد. روایت ارسالی شبِ اول اردیبهشت ۱۳۰۴ را برای این عملیات ذکر می‌کند؛ پژوهش ایرانیکا تاریخ بازداشت را ۱۸ آوریل ۱۹۲۵ ثبت کرده است. این دو تاریخ چند روز با هم فاصله دارند، پس در این تدوین اختلاف را پنهان نمی‌کنیم و تاریخ دقیق را نیازمند مقابله با مأخذ اصلی می‌دانیم. ایرانیکا می‌گوید خزعل و عبدالحمید به تهران منتقل شدند و خزعل دیگر اجازهٔ ترک تهران نیافت.
بازداشت خزعل به معنای پایان یک‌بارهٔ همهٔ پیوندهای قبیله‌ای و محلی نبود؛ اما توازن قدرت را به سود دولت مرکزی تغییر داد. از آن پس استانداران و فرماندهان منصوب تهران در ساختار رسمی دست بالاتری یافتند و شیوخ محلی دیگر مانند گذشته بر ادارهٔ ایالت مسلط نبودند. خاندان‌ها و مضیف‌ها، مناسبات خویشاوندی و نقش میانجی‌گری در زندگی منطقه ادامه یافت، ولی اختیار سیاسی و مالی آنان به‌تدریج محدودتر شد.
شیخ خزعل در ۲۷ مه ۱۹۳۶ در تهران درگذشت و پیکرش در نجف به خاک سپرده شد. روایت محلی دربارهٔ فرزندان و جانشینان او—از جمله شیخ عبدالله و پیوند او با خاندان راشدی هندیجان—اطلاعاتی خانوادگی عرضه می‌کند که هنوز برای انتشار جزئیات کامل به مقابله با اسناد نسب‌نامه‌ای و منابع مستقل نیاز دارد. با این احتیاط، سرگذشت خزعل را می‌توان نقطهٔ عطفی در گذار از اقتدار چندپارهٔ محلی به دولت متمرکزتر پهلوی دانست، نه پایان فوری همهٔ صورت‌های قدرت محلی در خوزستان.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.