از مرداو و حاج جابر تا رقابت جانشینان
آل‌بوکاسب—که در گویش محلی آلبوچاسب نیز گفته می‌شود—نام شاخه‌ای از کعبیان و خاندانِ حاکم بر خرمشهر بود. روایت ارسالی، آغاز این خاندان را به مرداو بن علی بن کاسب می‌رساند و از پسران او، یوسف و جابر، در ادارهٔ بندر یاد می‌کند. نسبت‌دادن نیای دور به یک تیره یا سرزمین در منابع محلی یکسان نیست؛ ایرانیکا نیز شیخ خزعل را در چارچوب ریاست بنی‌کعب و محیسن بررسی می‌کند، نه با تأیید همهٔ ادعاهای نسبیِ روایت‌های خانوادگی.
حاج جابر بن مرداو در نیمهٔ نخست سدهٔ نوزدهم از چهره‌های اثرگذار خرمشهر شد. روایت محلی از گسترش نفوذ او به باوی و شادگان، دریافت لقب و رتبه از دربار قاجار، و ساخت مقرّ فیلیه سخن می‌گوید. هم‌زمان، مناسبات او با کعبیانِ شادگان رقابتی بود و قلمروهای خرمشهر، جراحی و هندیجان پیوسته میان شیوخ، کارگزاران قاجار و خاندان‌های محلی دست‌به‌دست می‌شد. این جابه‌جایی‌ها بیشتر نشان‌دهندهٔ شبکه‌ای از انتصاب، خراج، اتحاد و زور بود تا مرزهای ثابت یک حکومت متمرکز.
پس از مرگ حاج جابر، میان پسرانش محمد و مزعل بر سر جانشینی اختلاف افتاد و بزرگان محیسن از مزعل پشتیبانی کردند. شیخ مزعل با گرفتن لقب و منصب‌های قاجاری کوشید جایگاهش را تثبیت کند. گشایش کشتیرانی خارجی در بخش پایین‌دست کارون در دههٔ ۱۸۸۰، ورود کنسولگری‌ها و رقابت بر سر تجارت نیز محیط سیاسی خرمشهر را دگرگون کرد. گزارش محلی می‌گوید مزعل با انگلیسی‌ها رابطه‌ای محتاطانه داشت و کشتی بخاری به نام «کارون» به کار انداخت؛ جزئیات این تجارت را باید در کنار تاریخ گشایش کارون و اسناد کنسولی سنجید.
شیخ خزعل و گسترش قدرت در خوزستان
شیخ خزعل پس از کشته‌شدن برادرش مزعل در ۱۸۹۷ ریاست آل‌بوکاسب را به دست گرفت. منابع بریتانیاییِ هم‌زمان و پژوهش ایرانیکا او را در این قتل مظنون دانسته‌اند، اما این اتهام را نباید بدون قید به‌عنوان واقعیت قطعی نوشت. او با کسب لقب‌ها و امتیازهای دولتی و اتکا به شبکهٔ شیوخ و زمین‌داران، نفوذش را از خرمشهر به بخش‌های وسیعی از خوزستان گسترش داد؛ در عین حال، حکومت قاجار همچنان حاکمیت اسمی خود را حفظ می‌کرد و روابط میان دربار، حکمرانان ایالتی و شیوخ محلی پیوسته مذاکره و منازعه بود.
در آغاز سدهٔ بیستم، شیخ خزعل در ادارهٔ گمرک، زمین‌های خالصه و مالیات نواحی مهم خوزستان نقش یافت. پژوهش ایرانیکا از فرمان‌های مظفرالدین‌شاه در ۱۹۰۳ دربارهٔ زمین‌های خرمشهر، آبادان، بهمنشیر، کارون و فلاحیه یاد می‌کند و تأکید دارد که این واگذاری‌ها با تعهد پرداخت مالیات همراه بود. پیوند او با بریتانیا نیز مهم بود: لندن در مقاطع مختلف تضمین‌هایی دربارهٔ حقوق و املاک او داد و او در برابر، با منافع بریتانیا همکاری کرد. این تضمین‌ها را نباید بی‌دقت «استقلال رسمی» یا «تحت‌الحمایگی حقوقی» خواند؛ ایرانیکا آن‌ها را در بستر رقابت سیاسی و نفوذ بریتانیا توضیح می‌دهد.
جنگ جهانی اول و اهمیت نفت و راه‌های آبی، جایگاه خزعل را پررنگ‌تر کرد. در شرق خوزستان، هندیجان و آبادی‌های پیرامون همچنان به بازرگانی محلی، کشت و رفت‌وآمد قایق‌های بومی وابسته بودند. روایت‌های ارسالی از میرعبدالله راشدی و دیگر مشایخ به‌عنوان حلقهٔ ادارهٔ هندیجان یاد می‌کنند: گاه مأمور مالیات یا حاکم منصوب بودند و گاه به پشتوانهٔ پیوند خانوادگی و نیروی محلی عمل می‌کردند. ازدواج خزعل با دختر میرعبدالله راشدی، در این روایت، پیوندی سیاسی و خویشاوندی بود که نفوذ او را در هندیجان تقویت می‌کرد.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.