آسک در سفرنامهٔ ابودلف
ابودلف در سفر خود به ایران در سال ۳۴۱ هجری، آسک را شهر و مجموعه‌ای از روستاهای متصل به دورق توصیف می‌کند. در گزارش نقل‌شده، ایوانی بلند در کنار چشمه، گنبدی منسوب به قباد، مسجد، گورستان و نوشته‌ای به زبان پهلوی دیده می‌شود. این توصیف، بخشی از تصویر آسک در منابع تاریخی است.
کوه سوخته و آتشِ زمین
در مطالب ارسالی، از آسک با عنوان شهری شناخته‌شده به آتش و دود دائمی یاد شده است. اصطخری، ابن‌حوقل، قزوینی و دیگر نویسندگان، هر یک از زاویه‌ای به شعله‌ها، شکاف‌های زمین و بوی گوگرد پرداخته‌اند؛ در یکی از این توصیف‌ها، سوختن نفت علت آتش دانسته شده است.
نام‌های کوه سوخته و زاهد سوخته نیز در این روایت‌ها آمده‌اند. بقایای مناره، آجر، سفال و کوزه‌شکسته در متن به‌عنوان نشانه‌های پیرامون محوطه توصیف شده‌اند. عنوان «آتشفشان» در نوشتهٔ قدیمی را باید در چارچوب همان توصیف تاریخی خواند؛ خودِ متن نیز به نفت و خروج آتش از زمین اشاره دارد.
ابن‌حوقل افزون بر آتش، از نخلستان‌ها و دوشاب آسک سخن می‌گوید که به عراق برده می‌شده است. به این ترتیب، آسک تنها محل یک پدیدهٔ طبیعی یا نبرد نیست؛ نام آن با تولید و زندگی اقتصادی منطقه نیز همراه بوده است.
نبرد مرداس و ادامهٔ ماجرا
در روایت ارسالی، ابوبلال مرداس پس از رهایی از زندان بصره با گروهی از یارانش به اهواز و سپس آسک رفت. سپاهی برای تعقیب او فرستاده شد و نبرد نخست با شکست نیروهای اعزامی پایان یافت.
ادامهٔ همین روایت، که در تصویر جداگانه‌ای آمده بود، از استقرار مرداس و یارانش در آسک در سال ۶۱ هجری و اعزام سپاهی دیگر به فرماندهی عباد بن علقمه سخن می‌گوید. بنا بر متن، پس از نبرد و توافق برای توقف هنگام نماز، مرداس و همراهانش محاصره و کشته شدند. این دو رخداد، آغاز و پایان روایت نبرد مرداس در آسک را شکل می‌دهند.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.