رونق یک بندر بازرگانی
مهروبان در منابع نقل‌شده، بندری مهم در شمال خلیج فارس و مسیر مبادلهٔ کالا میان فارس، خوزستان و بصره معرفی شده است. مقدسی از بازارها و زندگی پرجنب‌وجوش آن یاد می‌کند و در حدودالعالم، نقش آن در گردآوری غلهٔ منطقه برجسته می‌شود.
موقعیت بندر در پیوند با رودخانه نیز موضوع بحث متن است. برخی منابع از قرار گرفتن مهروبان کنار رود سخن گفته‌اند؛ در مقابل، گزارش ناصرخسرو بر وابستگی آب آشامیدنی شهر به باران و آب‌انبارها تأکید دارد. نویسندهٔ تحقیق، تفاوت این توصیف‌ها را با احتمال جابه‌جایی بستر رود توضیح می‌دهد.
مهروبان از نگاه ناصرخسرو
ناصرخسرو در شوال سال ۴۴۳ هجری، هنگام بازگشت از بصره چند روزی در مهروبان توقف کرد. در گزارش او، شهر دارای بازار بزرگ، مسجد جامع و سه کاروانسرای استوار است؛ آب شیرین از باران و آب‌انبار تأمین می‌شود و مواد غذایی از دیگر نواحی به بندر می‌رسد.
اشاره به گمرک و ساخت کشتی، نقش دریایی و بازرگانی مهروبان را روشن می‌کند. نام یعقوب لیث بر منبر مسجد نیز از جزئیاتی است که در این سفرنامه ثبت شده است.
محصولات، صادرات و افول تدریجی
در توصیف‌های نقل‌شده از اصطخری، ابن‌حوقل، مقدسی، ابن‌بلخی و مستوفی، خرما، دامپروری، مشک‌های آب و کتان از فعالیت‌ها و فرآورده‌های بندر و پیرامون آن هستند. پیوند با سینیز و جنابه نیز برای توضیح جابه‌جایی تولید و تجارت کتان مطرح شده است.
دربارهٔ پایان رونق بندر، متن ارسالی روایت‌های یکسانی ندارد: بخشی بر نقش جنگ‌ها و ویرانی تأکید می‌کند و بخشی از شواهد سفالی متأخر و تغییر جایگاه بندر در مسیرهای تجارت سخن می‌گوید. از این رو، افول مهروبان در این روایت به یک علت یا تاریخ قطعی فروکاسته نمی‌شود. نام تل مهروبان و نزدیکی آن به امامزاده عبدالله نیز در معرفی بقایای بندر آمده است.
نام بندر و چهره‌ای از میراث آن
در پژوهش ارسالی، دو برداشت از نام مهروبان یا مهرویان مطرح شده است: پیوند با «ماهرو» و پیوند با «ماهی‌ربیان». نویسنده، برداشت دوم را با واژهٔ محلی «ربیون» و سابقهٔ صید میگو مرتبط می‌داند. این بخش، دیدگاه نویسنده دربارهٔ ریشهٔ نام است، نه نتیجه‌ای قطعی برای همهٔ منابع.
از چهره‌های منسوب به بندر، ابوعبدالله محمد بن حسن بن عبدویه مهروبانی معرفی شده است؛ فقیهی شافعی که به یمن رفت و در عدن، زبید و جزیرهٔ کمران اقامت داشت. در متن، وفات او در سال ۵۲۵ هجری ثبت شده است. این سرگذشت، وجهی از پیوندهای علمی و انسانی مهروبان با آن سوی دریا را بازتاب می‌دهد.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.