قلعه، پله‌ها و برج دیده‌بانی
کلات در متن ارسالی، محوطه‌ای تاریخی در شمال‌شرقی هندیجان و قلعه‌ای مرتبط با فرزندان اباکالیجار از آل‌دیالمه معرفی شده است. پله‌های مدور با سنگ گلال و قیر، نمای آجری قلعه و سکویی که نویسنده آن را احتمالاً جای پرچم می‌داند، از جزئیات توصیف بنا هستند.
در ادامه، از دو سنگ آسیاب بزرگ کنار آبراهه، درخت کنار و سنگ‌هایی با کارکرد احتمالی کنترل مسیر آب یاد شده است. برج دیده‌بانی در غرب کلات نیز در روایت، مشرف به جلگه و آبادی‌های هندیجان توصیف می‌شود.
نوشته‌های تاریخی از بقایا و گورهایی در مسیر کلات و هندیجان نیز یاد کرده‌اند؛ این نشانه‌ها در کنار قلعه و آبراهه، تصویر گسترده‌تری از سکونت و زندگی در پیرامون محوطه به دست می‌دهند.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.