سفرهای رضاشاه و رزم‌آرا در روایت محلی
صفحات ارسالی سفر رضاشاه به جنوب را در نوروز ۱۳۱۶ روایت می‌کنند: گذر از بوشهر و ادامهٔ مسیر به سوی هندیجان، دیدار با کارگزاران و تماشای شهر و ساحل. در همان مجموعه، از سفر حاج‌علی رزم‌آرا به هندیجان نیز یاد شده است. چون نام اثر، شمارهٔ صفحه و سند مستقلِ سفر در تصاویر دیده نمی‌شود، این موارد را به‌صراحت «روایت محلی» می‌نامیم و تاریخ و جزئیات دیدار را قطعی‌تر از آنچه منبع اجازه می‌دهد بیان نمی‌کنیم.
هندیجان در سال‌های جنگ
ایران پس از آغاز جنگ جهانی دوم بی‌طرفی خود را اعلام کرد، اما حملهٔ آلمان به شوروی در ژوئن ۱۹۴۱ و رقابت بر سر مسیرهای تدارکاتی، موقعیت کشور را دگرگون کرد. در ۲۵ اوت ۱۹۴۱ نیروهای بریتانیا و شوروی وارد ایران شدند؛ جنوب و خوزستان در مسیر عملیات نیروهای بریتانیایی قرار گرفت. این زمینهٔ ملی را ایرانیکا مستند می‌کند.
روایت محلی از حضور نیروهای متفقین در هندیجان، سنگربندی پیرامون شهر، عبور خودروها و هواپیماها و تغییر رفت‌وآمد مردم سخن می‌گوید. تجربهٔ یک شهر ساحلی در این دوره را نباید با تمام جبههٔ جنوب یکسان گرفت؛ جزئیات مربوط به محل استقرار، شمار نیروها و زمان دقیق رویدادها تا دستیابی به اسناد نظامی یا آرشیوی مستقل، به همان منبع محلی منتسب می‌ماند. با پایان دورهٔ رضاشاه در ۱۳۲۰، فصل فرمانداری نظامی پیشین نیز جای خود را به ساختار اداری دیگری داد.
منابع و روایت‌ها
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.