گزارش طاعون و وبا
تصاویر از دو گزارش جداگانهٔ بیماری سخن می‌گویند. نخست، روایتی دربارهٔ بیماریِ فراگیر در حدود سال ۱۲۱۱ قمری و گزارشی از سفر وایت‌لاک در ۱۲۱۴ قمری که آن را بیماری‌ای شبیه وبا توصیف می‌کند؛ در این نقل، کوچ مردم از آبادی‌ها و دشواری مراقبت از بیماران نیز آمده است. این تشخیص‌ها و تاریخ‌ها را به نویسندهٔ منبع نسبت می‌دهیم و آن‌ها را معادل تشخیص پزشکی امروز نمی‌گیریم.
گزارش دیگر، شیوع وبا در سال ۱۲۶۹ قمری را دنبال می‌کند: بیماری از مسیر بصره به خرمشهر و سپس آبادی‌های پیرامون، از جمله هندیجان، رسیده و در دزفول، دیلم و اهواز نیز تلفات داشته است. ارقام روزانهٔ نقل‌شده برای بغداد و بصره و وصف شدت بیماری، داده‌های همان مأخذند و بدون ارجاع کامل به سند اصلی قابل راستی‌آزمایی مستقل نیستند.
حاکم‌نشین‌ها و تقسیمات محلی
در بخش پایانی، فهرستی از حوزه‌های اداره و نامِ حاکمان یا متصرفان محلی دیده می‌شود: خرمشهر و کارون، هندیجان و دِه‌مُلّا، شادگان، هویزه، نواحی آل‌کثیر، نهر هاشم و اهواز. در متن، برای هندیجان به ریاست دِه‌مُلّا و برای بعضی نواحی دیگر به خاندان‌ها و شیخ‌نشین‌های محلی اشاره شده است. چون عنوان‌ها و چند نام خاص در تصویر و OCR خوانش‌های ناسازگار دارند، فهرست را در همین سطحِ کلی نگه می‌داریم و نام‌های مخدوش را حدس نمی‌زنیم.
اسکن همچنین دو برآورد جمعیت برای سال‌های ۱۲۹۲ و ۱۳۰۲ قمری را در جدولی کوچک نشان می‌دهد. سرستون‌ها و چند خانه خوانا نیست و جمع کلِ چاپ‌شده با جمع برخی ردیف‌ها سازگار به نظر نمی‌رسد؛ بنابراین ارقام جدول را وارد روایت نکرده‌ایم تا دادهٔ احتمالا نادرست منتشر نشود.
یادداشت مقابلهٔ تاریخی
در اسکن، کشته‌شدن ناصرالدین‌شاه به سال ۱۲۷۵ قمری و جانشینی مظفرالدین‌شاه نسبت داده شده است؛ این تاریخ و نسبت با سال‌شماری شناخته‌شدهٔ قاجار سازگار نیست. ناصرالدین‌شاه در ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ قمری و مظفرالدین‌شاه پس از او در ۱۳۱۳ تا ۱۳۲۴ قمری سلطنت کردند. ازاین‌رو رخدادِ ادعاییِ ۱۲۷۵ را از روایت قطعی حذف کردیم و تا یافتن ارجاع چاپیِ روشن، آن را نیازمند بررسی دانستیم.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.