بندر و آبادی‌های پیرامون
در نقلِ منسوب به محمدابراهیم کازرونی، هندیجان در شمار آبادی‌های زیدون و در پیوند با شیخ‌ثامر و کعبیان آمده است. گزارش، بندر را کنار رودخانه، با زمین‌های دیم و آبادی در دو سوی آن معرفی می‌کند؛ همچنین از حدود سیصد خانهٔ مسکونی و از رفت‌وآمد کشاورزان و بازرگانان سخن می‌گوید. این اعداد، برآورد همان گزارش‌اند و نباید بی‌واسطه با سرشماری‌های جدید سنجیده شوند.
در ادامهٔ همان توصیف، خانه‌ها و کشتزارها در دو سوی رودخانه پراکنده‌اند و کتان، غله و فرآورده‌های دامداری در زندگی اقتصادی منطقه جای دارند. نقل، از دادوستد مردم بومی و مهمانان نیز یاد می‌کند و تصویری از بندری کوچک اما متصل به شبکهٔ آبادی‌های اطراف به دست می‌دهد.
دو سوی رود و حوزه‌های نفوذ
بر پایهٔ روایت اسکن‌شده، رودخانه در توصیف تقسیم حوزه‌های نفوذ نقش مرز طبیعی داشته است: بخش‌هایی از کرانهٔ شرقی و غربی به کارگزاران یا خاندان‌های متفاوت نسبت داده می‌شوند. متن سپس حوزهٔ نفوذ شیخ‌ثامر را با مسیرهایی در امتداد کارون، بهمن‌شیر و خلیج فارس شرح می‌دهد. چون حدود و ترتیب نام‌ها در نسخهٔ تصویری و ارجاع‌های آن نیازمند مقابله با چاپ اصلی است، این توصیف را به‌صورت گزارش منبع نگه می‌داریم، نه مرزبندی قطعی.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.