جنگ ایران و عثمانی و جایگاه هندیجان
در دوران کریم‌خان زند، لشکرکشی به جنوب عراق و محاصرهٔ بصره از رخدادهای مهم روایت ارسالی است. صادق‌خان و نیروهای کعبی در این ماجرا حضور دارند و همراهی شیخ‌برکات در شرح جنگ برجسته شده است.
بنا بر متن، کریم‌خان در پی این همراهی، هندیجان و روستاهای آن را به شیخ‌برکات واگذاشت و پرداخت مالیات سالانه را مقرر کرد. گزارش منقول از محمدابراهیم کازرونی نیز از آبادی، زمین‌های زراعی و استقرار هندیجان در کنار رود سخن می‌گوید و بخش عمدهٔ آبادی را در سوی غربی رود توصیف می‌کند.
پس از مرگ کریم‌خان
با مرگ کریم‌خان، زندیان بصره را ترک کردند و رقابت بر سر قدرت بالا گرفت. در روایت ارسالی، شیخ‌برکات نفوذ خود را در رامهرمز و هندیجان گسترش داد؛ هم‌زمان، کشمکش‌های زندیان و پیشروی آقامحمدخان زمینهٔ دگرگونی قدرت در ایران را فراهم کرد.
در همین فاصله، بنی‌کعب برای تثبیت نفوذ خود فرصت یافتند. نقل منسوب به کسروی در پایان این بخش، بر استقلال عمل کعبیان و دشواری اعمال قدرت مرکزی در خوزستان تأکید می‌کند. این تحولات، هندیجان را به روزگار تازه‌ای از مناسبات میان حکومت مرکزی و خاندان‌های محلی وارد کرد.
تاریخ را کنار رود بخوانیم
پیش‌درآمد / جغرافیای تاریخی
شناخت گذشتهٔ هندیجان با سرگذشت ریشهر، مهروبان و آسک پیوند دارد. دگرگونی ساحل و بستر رودخانه، مسیرهای دریایی، جنگ‌ها و بیماری‌ها در رونق یا افول بندرهای منطقه اثر گذاشته‌اند.
توصیف یک شهر در منابع گوناگون همیشه یکسان نیست؛ شهری که زمانی بندری بزرگ بوده، در نوشته‌ای متأخر ممکن است کوچک یا ویران توصیف شود. این روایت، دوره‌های تاریخی هر مکان را کنار هم می‌گذارد تا این دگرگونی‌ها روشن‌تر شوند.
روایت را با احتیاط بخوانیم
یادداشت منابع و مقابله
شش فصل پایانی بر پایهٔ اسکن‌های ارسالی تدوین شده‌اند. مشخصات کتاب‌شناختیِ متن تصویری در اختیار نبود؛ ازاین‌رو جزئیات محلی به‌عنوان روایت منبع عرضه شده‌اند، نه سند مستقل. رقم‌های جدول‌های ناخوانا و تاریخ‌های ناسازگار با گاه‌شماری معتبر حذف یا با احتیاط بیان شده‌اند. برای زمینهٔ تاریخیِ قانون سربازگیری، پوشش و جنگ جهانی دوم از منابع ایرانیکا نیز بهره گرفته‌ایم.